नरुभाऊ लिमये: स्वातंत्र्यसैनिक ते पत्रकार
नरहर वामन लिमये उर्फ नरुभाऊ लिमये हे स्वातंत्र्यसैनिक, जेष्ठ पत्रकार तसेच कॉंग्रेसी राजकारणी आहेत. आणि त्यांचे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय इतिहासात महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. त्यांचा जन्म ८ नोव्हेंबर १९०९ रोजी साताऱ्यात झाला. बालपणापासूनच त्यांच्यात देशभक्तीची आणि सार्वजनिक जीवनात योगदान देण्याची भावना होती. स्वातंत्र्यसंग्रामातील यशवंतराव चव्हाण यांचे ते अत्यंत जवळचे सहकारी होते आणि साताऱ्यातील राजकीय चळवळीशी त्यांचा गहिरा संबंध होता.
शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यावरच नरुभाऊंनी काँग्रेसच्या कामात सक्रिय होण्यास सुरुवात केली. राजकारणात रुची घेणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीभोवती काही गैरसमज निर्माण होतात, परंतु नरुभाऊंनी कधीही अशा गैरसमजांकडे लक्ष न देता त्यांनी आपल्या कार्यावर लक्ष केंद्रित केले. आणि साताऱ्यातील जनतेशी प्रगल्भतेने संवाद साधत त्यांनी आपली भूमिका प्रस्थापित केली.
पत्रकारितेतील कार्य: साताऱ्यातून पुण्यापर्यंत
नरुभाऊंनी पत्रकारितेची सुरुवात सातारच्या प्रसिध्द साप्ताहिकातून केली आणि नंतर ते त्या साप्ताहिकाचे संपादक झाले. १९४८ मध्ये ‘प्रकाश’ हे दैनिक त्यांनी सुरू केले. जरी त्या काळी जिल्हा दैनिकांची आर्थिक स्थिती फारशी चांगली नसली, तरी नरुभाऊंनी आपल्या सिद्धांतावर ठाम राहून तोटा सहन करत दैनिक चालवले. त्यांचे लेखन परदेशी घडामोडी आणि जागतिक राजकारणावर केंद्रित असायचे. १९३७-३८ मध्ये त्यांनी प्रथम स्पेनमधील यादवी युद्धावर लेखन केले आणि पुढेही यासंबंधी नियमित लेखन करत राहिले. आग्नेय आशियातील राजकारणावर आधारित ‘लाल लाल पूर्व’ हे त्यांचे पुस्तक याच आवडीतून जन्माला आले.
आकाशवाणीतले आठवणीतले दिवस: भाग ११
भाऊसाहेब हिरे यांच्या मैत्रीमुळे पुण्यातील ‘लोकशक्ती’ दैनिकाची जबाबदारी नरुभाऊंकडे आली. त्यानंतर ते साताऱ्यापासून पुण्यात स्थायिक झाले. सदाशिव पेठेतील माडीवाले कॉलनीतल्या दोन खोल्यांच्या घरात राहूनही त्यांनी साताऱ्याशी आपला जिव्हाळा कायम ठेवला. आठवड्यातून एक दिवस ते नेहमी साताऱ्यासाठी राखून ठेवत.
लोकशक्ती हे काँग्रेसचे मुखपत्र असले तरीही नरुभाऊंनी आपल्या पत्रकारितेत स्वतंत्र आवाज राखला. यशवंतराव चव्हाण यांच्यासह काही राजकीय निर्णयांवर मतभेद दिसल्यासही त्यांनी त्याबाबत स्पष्टपणे आपली भूमिका मांडली. उदाहरणार्थ, द्विभाषिक राज्याबाबत मतभेद असताना किंवा संयुक्त महाराष्ट्राच्या स्थापनेच्या वेळी डांगवर उदक सोडण्याबाबत तडजोड होताना त्यांनी विरोध व्यक्त केला.
राजकारण आणि निवृत्तीनंतरचे कार्य
१९६२ पासून नरुभाऊ सभागृहात होते. त्यांच्या अनुभवाचे आणि वजनाचे लक्षात घेऊन अनेक नागरिक मदतीसाठी त्यांच्याकडे येत. नरुभाऊंनी नेहमी लोकांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी तात्काळ मार्गदर्शन केले आणि आवश्यक त्या गाऱ्हाणी लावल्या. आमदार झाल्यानंतरही त्यांनी पत्रकारितेचा दृष्टिकोन जपला, ते म्हणायचे, “आज मी आमदार आहे; पण पत्रकार कायमचा आहे.”
१९६७ साली आमदार असताना त्यांनी पुण्यातील भरत नाट्य मंदिराच्या अधुनिकीकरणात महत्त्वपूर्ण वाटा उचलला. त्याच वर्षी गृहविभागाची परवानगी मिळवण्यासाठी त्यांनी बरेच प्रयत्न केले आणि अखेरीस ११ ऑक्टोबर १९६७ रोजी मंजुरी मिळाली. राज्यातील पर्यटनाला चालना देण्यासाठी कॅसिनो सुरू करण्याबाबत चर्चा सुरू असताना नरुभाऊंनी ती चर्चा ठिणगी झळकवत जोरदार टीका केली, आणि आपल्या मताला स्पष्टपणे व्यक्त केले.
आकाशवाणीतले आठवणीतले दिवस: भाग ९
निवृत्तीनंतर नरुभाऊंनी महाराष्ट्र सहकारी मुद्रणालयाची जबाबदारी घेतली आणि मेहनतीने ते नफ्यात आणले. सकाळी प्रेसवर जाऊन काम पाहणे, सत्ताधाऱ्यांना पत्रे पाठवणे, आणि संध्याकाळी डेक्कन जिमखाना क्लबमध्ये ब्रिज खेळणे हे त्यांचे दिनचर्या होते. त्यांनी स्वतः मूल नव्हते, परंतु मित्राच्या मुलाकडे राहून त्यांच्यावर वडिलांसारखी काळजी घेतली गेली. वाढत्या वयामुळे आणि ढासळती तब्येतामुळे त्यांचे ३० ऑगस्ट १९९८ रोजी निधन झाले.
नरुभाऊ लिमये हे नेहमी स्वतंत्र विचारांचे आणि प्रामाणिक पत्रकार तसेच राजकारणी म्हणून स्मरणात राहतील. काँग्रेस पक्ष आणि राजकारणातील मोकळा वावर त्यांनी कधीही लपवला नाही, परंतु पत्रकारितेच्या माध्यमातून आपला स्वतंत्र दृष्टिकोन कायम राखला. या स्वतंत्र आणि ठाम व्यक्तिमत्वाचा हा एक संपूर्ण आढावा आहे.
